Tijdens de vijfenvijftigste editie van het International Film Festival Rotterdam stroomden bezoekers en figuren met keycords weer over de Rotterdamse straten. Ook naar Cinerama, het filmtheater dat lange tijd dreigde te verdwijnen. Aangespoord door een veel ondertekende petitie stond een groep investeerders op, waardoor het iconische filmhuis net op tijd voor het festival een doorstart kon maken.

Het IFFR focust op onafhankelijke film, bijvoorbeeld in het programmaonderdeel Harbour. Zo verraste het Zwitserse First Days, een bezinnende film over twee zielen in het hiernamaals. De makers lieten zich inspireren door het einde van Last Days, Gus Van Sants film over Kurt Cobain. De sectie Limelight bood weer de bekende titels die straks in de bioscoop verschijnen. Het blijft jammer dat deze meedingen naar de publieksprijs, want het festival zou met die prijs ook de eigen titels extra in het zonnetje kunnen zetten.

Empatisch portret van twee broers
Toch bevat Limelight niet louter films die hun festivaltoer al hebben gehad. Zo beleefde het Nederlandse Tussen Broers zijn wereldpremière. Regisseur Tom Fassaert maakte eerder A Family Affair over zijn grootmoeder en in zijn nieuwe film borduurt hij voort op die familiegeschiedenis. Zal die zich herhalen in nieuwe generaties?

Ditmaal portretteert hij de bijzondere relatie tussen zijn vader Rob en oom René. Rob is psychiater en helpt zijn broer, die moeite heeft met het dagelijkse leven. Samen gaan ze op zoek naar hun vader, die ze nauwelijks hebben gekend. Fassaert volgt ze overal zonder in te grijpen. Daar rolt automatisch een empathisch en komisch portret uit van de broers.

René koopt zoveel spullen dat er niet meer valt rond te lopen in zijn appartement. Zijn droge reacties op Robs zorgen roepen zowel een lach als begrip op. Tussen Broers zet hem namelijk niet neer als een probleemgeval, maar als een waardig mens met scherpe observaties over het materialisme van zijn broer. Helaas klopt Fassaert de vertedering op met aangezette strijkers en oubollige beelden van zijn eigen kind.


Het verleden leeft
Ook A Fading Man uit de Tiger Competition verhaalt over bijzondere verhoudingen. Hanne is al jaren gelukkig getrouwd met Bernd, wanneer haar eerste liefde Kurt opeens op de stoep staat. Door zijn Alzheimer denkt Kurt dat ze nog steeds getrouwd zijn. Hanne stribbelt eerst nog tegen, vooral omdat zijn aanwezigheid spijt over het verleden oproept. Zodra ze Kurt toelaat, ontstaat een aangrijpende driehoeksverhouding.

Ondanks de ietwat gekunstelde opzet brengen de drie op elkaar ingespeelde acteurs de verhouding tot leven via onderhuidse spanningen. Regisseur Welf Reinhart observeert hen met afgemeten beelden en subtiel detailwerk, wat resulteert in enkele magistrale momenten. Wanneer de drie dansen of sneeuwballen gooien, wordt een andere manier van samenleven invoelbaar. A Fading Man draait vooral om het liefdesverhaal, maar presenteert en passant ook een tragikomische kant van Alzheimer.

Zowel Tussen Broers als A Fading Man benaderen het niet-afgesloten verleden van hun hoofdpersonen met humor. Andere films in het programma menen het ernstiger. Daar speelt het verleden een belangrijke rol in hoe de personages zijn geworden wie ze zijn. Dat geldt bijvoorbeeld voor Tell Me What You Feel of Sound of Falling.


Trauma
In Tell Me What You Feel krijgt de jonge, gevoelige kunstenaar Patrick zijn werk maar niet onder de aandacht, totdat hij de extraverte kunstenares Marie ontmoet. Het knettert tussen hen en samen worstelen ze met hun trauma's: Patricks jong overleden tweelingzus, Maries vader met psychische problemen. De twee verrassen elkaar continu, zoals in een indringende scène waarin ze elkaar hun trauma vertellen via een rollenspel met kledingwissel. Een waggelende handcamera vat hun branie, de beelden omlijst door knallende Poolse popmuziek. Het verrast niet dat regisseur ?ukasz Ronduda in de kunstwereld werkt, want deze film ademt de sfeer van die scene.

Trauma loopt ook als een rode draad door de in Cannes geroemde familiegeschiedenis Sound of Falling, maar dan op collectief niveau. Regisseur Mascha Schilinski volgt hoe het vier generaties vrouwen in een groot boerenhuis vergaat, van de jaren tien van de vorige eeuw tot en met het heden. De Duitse geschiedenis sluimert op de achtergrond in een film die meer wegheeft van een traktaat dan een vertelling.

Het huis vormt een afgesloten universum, met grauwe beelden die de ene na de andere naargeestige situatie schetsen. Effectbejag viert hoogtij, onderstreept door opzichtige stijlfiguren zoals gezoem van vliegen of opdoemende ruis wanneer er weer eens iets ergs gebeurt. Al die elementen lijken er louter om een thesis over de positie van de vrouw in een patriarchaal systeem uit te bouwen. Zo misbruikt Sound of Falling persoonlijke verhalen om een punt te maken.


Volharding
De Oekraïense regisseur Sergei Loznitsa bestudeert de werking van een politiek systeem met meer tact. Zijn Two Prosecutors volgt hoe een jonge openbaar aanklager erin volhardt om een gevangene te ontmoeten tijdens het hoogtepunt van Stalins terreurbewind. Als hij ontdekt dat gevangenen worden mishandeld, probeert hij tevergeefs klokken te luiden bij de procureur-generaal ver weg in Moskou. Hoe het de aanklager vergaat, moge bekend zijn.

Zoals vaker bij Loznitsa kent deze tragedie een wrang humoristische kant. Hij schetst de werking van het stalinistische systeem met licht absurdisme, dankzij alle formaliteiten in de interacties en de vlakke kadrering. Aleksandr Kuznetsov blinkt uit als de aanklager, want hij komt over als een ongeschreven blad die alleen de wet ademt. De botsing tussen het oude rechtssysteem en Stalins nieuwe bewind is voelbaar in de scènes waarin hij eindeloos moet wachten. Two Prosecutors komt gelegen nu de rechtsstaat overal onder druk staat.

The Gymnast uit de Tiger Competition draait ook om volharding, maar dan voor een niet-bestaande Amerikaanse Droom. Halverwege de jaren negentig droomt het zestienjarige turntalent Monica van meedoen aan de Olympische Spelen in Atlanta. Ze raakt echter geblesseerd. Tijdens haar herstel komt haar leven op losse schroeven te staan. Hoeveel houdt ze eigenlijk van turnen? Ze maakt foute vrienden en ruziet met haar vader die niets van zijn dochters gevoelsleven begrijpt. De film bevat weliswaar het welbekende plot van een sporter die terug moet komen, maar ontpopt zich als een intrigerend verhaal over vader en dochter.


Poëtisch
In haar eerste fictiefilm houdt documentairemaker Charlotte Glynn de teugels strak in handen. Via vale foto's van een roestige omgeving, geluiden van langsrijdende treinen en een vader die doet denken aan de werkende klasse waar Bruce Springsteen over zingt, verweeft ze maatschappelijke thematiek innemend met een zich rap ontwikkelend tienerleven. Dankzij de foto's en het rondrijden voelt de film tijdens de intermezzo's poëtisch aan.

Dat geldt ook voor de winnaar van de Tiger Competition, Variations on a Theme. Via het dagelijks leven van een tachtigjarige oma toont regieduo Jason Jacobs en Devon Delmar hoe het een Zuid-Afrikaanse gemeenschap vergaat. De voice-over van Jacobs geeft de treffende beelden een melancholie die beklijft. De winnaar van de juryprijs, La Belle Année, gooide ook hoge ogen met een eigenzinnige overpeinzing van maker Angelica Ruffier over haar eerste liefde.

Welke van die drie mooie films ook had gewonnen, het zou een terechte winnaar zijn geweest. Net zomin zorgden de 'hot takes' van bezoekers, te zien op de informatieschermen voor aanvang van een filmvertoning, voor controverse. Want natuurlijk is een actiefilm met een saaie slechterik maar matig. Mist het IFFR hier niet een kans voor een Rotterdamse versie van het New Yorkse praatprogramma Subway Takes? Wie weet als voorfilm volgend jaar.