in Recensies
Update:
Na zijn festivalhit Bacurau kon de Braziliaanse regisseur Kleber Mendonça Filho over een ruimer budget beschikken en wist hij met Wagner Moura de grootste ster van zijn thuisland te strikken voor een nog ambitieuzer project. Zijn terugblik op de Braziliaanse dictatuur van de jaren zeventig, die door de titel The Secret Agent de indruk wekt van een commerciële spionagefilm, ondermijnt echter systematisch alle conventies van het genre. Het resultaat is een hoogst origineel werk dat het genre eerder ontmantelt dan bevestigt.
Tijdens de carnavalsfeesten van 1977 reist de voormalige universiteitsprofessor Armando naar Recife, waar zijn zoontje verblijft. Hij vindt onderdak in een appartementencomplex van Dona Sebastiana, een bejaarde beschermengel voor vluchtelingen van het regime. Onder de naam Marcello gaat Armando welbewust aan de slag bij het lokale kantoor voor identificatiecontrole. In hetzelfde gebouw bevindt zich echter ook het politiekantoor waar de corrupte chef Euclides het voor het zeggen heeft.
Recife is intussen in de ban van een macaber incident: een haai is gevangen met een mensenbeen in de maag. Dat detail maakt Euclides om nog onduidelijke redenen nerveus. De ontdekking zorgt voor sensationele krantenkoppen én voor een heruitbreng van Jaws in de lokale bioscoop, die wordt gerund door Armando's schoonvader. Tegelijk krijgen twee mannen, een ex-militair en zijn stiefzoon, van industrieel Ghirotti de opdracht om Armando op te sporen.
De titel is bewust misleidend. Wie een klassieke spionagefilm verwacht, komt bedrogen uit. Het hoofdpersonage is geen geheim agent, maar een linkse universiteitsprofessor die in conflict is geraakt met een corrupte industrieel. Zijn enige 'spionageactiviteit' bestaat uit het doorzoeken van het identiteitsarchief naar een document dat hem persoonlijk aangaat.
Ook de vertelstructuur druist in tegen de conventies. In het eerste halfuur lijkt er weinig te gebeuren, op een bizarre maar later cruciale openingsscène na, en over Armando komen we nauwelijks iets te weten. Pas halverwege deze lange film onthult Filho meer over zijn protagonist. Bepaalde cruciale gebeurtenissen houdt hij bewust buiten beeld, wat leidt tot een van de meest verrassende en schokkende onthullingen van de afgelopen jaren.
Naast Armando's verhaal volgen we ook dat van de twee mannen die hem zoeken en van politiechef Euclides. Alles lijkt af te stevenen op een grote, explosieve climax. Die krijgt het publiek ook, maar niet zoals verwacht. Sommige gebeurtenissen worden expliciet getoond, andere blijven suggestief of worden volledig aan de verbeelding overgelaten.
De titel verwijst bovendien naar het spanningsveld tussen fictie en realiteit. Het is geen toeval dat een deel van de film zich afspeelt in en rond een bioscoop waar onder meer de Franse spionageparodie Le Magnifique draait. In een typerende scène denkt Armando dat een hysterische vrouw bezeten is, totdat blijkt dat ze net The Omen heeft gezien. Het affiche van Jaws is alomtegenwoordig, vooral in de fantasie van Armando's zoontje. Tegelijk laat Filho er geen twijfel over bestaan dat de haai en de antichrist symbolen zijn van de dictatuur.
In zijn bijna novellistische vertelvorm blijft The Secret Agent ook ver verwijderd van het spionagegenre door een rauw beeld te schetsen van Brazilië in 1977: corruptie is alomtegenwoordig, moreel verval schuilt achter elke hoek en geweld is dagelijkse realiteit. De eerder aangehaalde openingsscène is exemplarisch. Armando passeert een tankstation waar onder een stuk karton het lichaam van een dode man ligt, in afwachting van de autoriteiten. Wanneer de politie uiteindelijk arriveert, halen ze niet het lichaam weg, maar controleren Armando en maken hem geld afhandig.
The Secret Agent is niet alleen een van de origineelste antigenrefilms van de laatste jaren, maar bevat ook de meest onverwacht krachtige actiescène, al moet de toeschouwer daar geduld voor opbrengen. Het is een film die zich langzaam ontvouwt, het publiek geregeld op het verkeerde been zet en uiteindelijk uitmondt in een bijzonder bevredigende bioscoopervaring.
