'Spinoza': historisch drama over een tegendraadse vrijdenker die botst met de macht blijft zelf vrij conventioneel (2026)
Ironisch genoeg maakt alleen Pierre Bokma's Rembrandt indruk in dit portret van Spinoza.
Regie: Rudolf van den Berg | Scenario: Rudolf van den Berg & Chris W. Mitchell | Cast: Bart Bijnens (Spinoza), Pierre Bokma (Rembrandt), Hans Croiset (Rabbijn Morteira), Olga Zuiderhoek, Géza Weisz, Derek de Lint, Victoria Koblenko, e.a. | Speelduur: 78 minuten | Jaar: 2026
De in Nederland vermaarde regisseur Rudolf van den Berg overleed in 2025 plotseling aan een hartstilstand. De getalenteerde filmmaker, bij het grote publiek vooral bekend van Oud Geld en Tirza, won in zijn lange carrière maar liefst vier Gouden Kalveren. Ruim een jaar na zijn overlijden verschijnt zijn laatste speelfilm, over een van Nederlands grootste denkers: Baruch Spinoza. Helaas blijkt het verre van een gedenkwaardige zwanenzang.
Van den Berg schreef het scenario samen met Chris W. Mitchell, geïnspireerd op het gelijknamige toneelstuk van Dimitri Frenkel Frank. Hij wilde met de film niet alleen het leven van de zeventiende-eeuwse filosoof verbeelden, maar ook de relevantie van diens gedachtegoed voor de hedendaagse samenleving benadrukken.
De film toont Spinoza als een tegendraadse denker die vrijwel iedereen tegen het hoofd stoot, meestal moedwillig. In de ogen van de kerk is hij een ketter, in die van de Joodse gemeenschap een slimmerik die zijn potentie als rabbijn verkwanselt. Met behulp van spiegelshots en flashbacks krijgen we een inkijkje in Spinoza's jeugd.
Daarnaast is er een nogal vermoeiend subplot over een psychisch zieke moeder met wie de jonge denker begaan is. Het geheel springt nogal van de hak op de tak en laat in rap tempo zien hoe Spinoza er een kunst van maakt om zoveel mogelijk vijanden te maken in het welvarende, maar door de pest geteisterde Amsterdam.
Het blijkt anno 1656 zeer gevaarlijk om tegen de dogma's van de kerk in te gaan. Spinoza publiceert anoniem een controversieel pamflet, waarna de kerk zijn drukker opjaagt. Ondanks deze noodlottige wending weigert Spinoza te stoppen. Hij smacht ernaar vrijuit te kunnen denken, terwijl zijn nieuwe vriend Rembrandt hem vooral op zijn hoogmoed wijst.
Spinoza wordt vertolkt door Bart Bijnens, die eerder te zien was in Elixer en Flikken Maastricht. Het zou flauw zijn om de relatief onervaren Bijnens te meten met enkele van de grote acteertalenten met wie hij dialogen voert, maar het contrast in ervaring is soms pijnlijk duidelijk. Met name in scènes met Pierre Bokma, die Rembrandt van Rijn op eigenzinnige wijze tot leven wekt als een ietwat lompe maar gepassioneerde kunstenaar, valt op dat Bijnens nog een beginneling is.
Opvallend is dat alle door oudere acteurs gespeelde rollen overtuigend overkomen, terwijl de jongere acteurs te nadrukkelijk hun best doen. Vooral bij Géza Weisz en Victoria Koblenko is dat een pijnpunt: hun acteerwerk is eerder van het niveau van SpangaS dan van een serieus drama.
Hoewel Spinoza de nodige waarschuwingen krijgt - soms verbaal, dan weer visueel - wil het nooit echt spannend worden. Dat heeft ten eerste te maken met het feit dat na de grimmige opening blijkt dat Spinoza vanwege zijn positie als vermogende Jood eerst waarschuwingen krijgt voordat hij op de folterbank belandt. Ten tweede bestaat de film hoofdzakelijk uit dialogen tussen Spinoza en zijn tijdgenoten, die zich vrijwel allemaal in een kamer afspelen. Dat komt de spanning niet ten goede. Gelukkig is de speelduur kort, al had het begin juist baat gehad bij wat meer verdieping.
Een pluspunt zijn de kostuums, die er overtuigend uitzien. Ook de Amsterdamse locaties dragen bij aan het gevoel van authenticiteit, maar de hedendaagse cinematografische stijl doet daar enigszins afbreuk aan. Het beeld is haarscherp en nogal veilig van kleur, waardoor de film een eigen sfeer ontbeert. Bij vlagen doet Spinoza dan ook denken aan de video's die je aantreft in kindvriendelijke musea. Ook daar overheerst het gevoel dat je naar een lowbudgetreconstructie zit te kijken, in plaats van een kijkje in het verleden te krijgen.
Ondanks het feit dat de gelauwerde Rudolf van den Berg aan het roer stond, blijkt Spinoza nergens zo fris of vernieuwend als de ideeën van de denker die centraal staat. Het hak-op-de-takscript en de niet-overtuigende hoofdrol maken van Spinoza een ondermaats historisch drama dat eerder op de zenuwen werkt dan inspireert.
De in Nederland vermaarde regisseur Rudolf van den Berg overleed in 2025 plotseling aan een hartstilstand. De getalenteerde filmmaker, bij het grote publiek vooral bekend van Oud Geld en Tirza, won in zijn lange carrière maar liefst vier Gouden Kalveren. Ruim een jaar na zijn overlijden verschijnt zijn laatste speelfilm, over een van Nederlands grootste denkers: Baruch Spinoza. Helaas blijkt het verre van een gedenkwaardige zwanenzang.
Van den Berg schreef het scenario samen met Chris W. Mitchell, geïnspireerd op het gelijknamige toneelstuk van Dimitri Frenkel Frank. Hij wilde met de film niet alleen het leven van de zeventiende-eeuwse filosoof verbeelden, maar ook de relevantie van diens gedachtegoed voor de hedendaagse samenleving benadrukken.
De film toont Spinoza als een tegendraadse denker die vrijwel iedereen tegen het hoofd stoot, meestal moedwillig. In de ogen van de kerk is hij een ketter, in die van de Joodse gemeenschap een slimmerik die zijn potentie als rabbijn verkwanselt. Met behulp van spiegelshots en flashbacks krijgen we een inkijkje in Spinoza's jeugd.
Daarnaast is er een nogal vermoeiend subplot over een psychisch zieke moeder met wie de jonge denker begaan is. Het geheel springt nogal van de hak op de tak en laat in rap tempo zien hoe Spinoza er een kunst van maakt om zoveel mogelijk vijanden te maken in het welvarende, maar door de pest geteisterde Amsterdam.
Het blijkt anno 1656 zeer gevaarlijk om tegen de dogma's van de kerk in te gaan. Spinoza publiceert anoniem een controversieel pamflet, waarna de kerk zijn drukker opjaagt. Ondanks deze noodlottige wending weigert Spinoza te stoppen. Hij smacht ernaar vrijuit te kunnen denken, terwijl zijn nieuwe vriend Rembrandt hem vooral op zijn hoogmoed wijst.
Spinoza wordt vertolkt door Bart Bijnens, die eerder te zien was in Elixer en Flikken Maastricht. Het zou flauw zijn om de relatief onervaren Bijnens te meten met enkele van de grote acteertalenten met wie hij dialogen voert, maar het contrast in ervaring is soms pijnlijk duidelijk. Met name in scènes met Pierre Bokma, die Rembrandt van Rijn op eigenzinnige wijze tot leven wekt als een ietwat lompe maar gepassioneerde kunstenaar, valt op dat Bijnens nog een beginneling is.
Opvallend is dat alle door oudere acteurs gespeelde rollen overtuigend overkomen, terwijl de jongere acteurs te nadrukkelijk hun best doen. Vooral bij Géza Weisz en Victoria Koblenko is dat een pijnpunt: hun acteerwerk is eerder van het niveau van SpangaS dan van een serieus drama.
Hoewel Spinoza de nodige waarschuwingen krijgt - soms verbaal, dan weer visueel - wil het nooit echt spannend worden. Dat heeft ten eerste te maken met het feit dat na de grimmige opening blijkt dat Spinoza vanwege zijn positie als vermogende Jood eerst waarschuwingen krijgt voordat hij op de folterbank belandt. Ten tweede bestaat de film hoofdzakelijk uit dialogen tussen Spinoza en zijn tijdgenoten, die zich vrijwel allemaal in een kamer afspelen. Dat komt de spanning niet ten goede. Gelukkig is de speelduur kort, al had het begin juist baat gehad bij wat meer verdieping.
Een pluspunt zijn de kostuums, die er overtuigend uitzien. Ook de Amsterdamse locaties dragen bij aan het gevoel van authenticiteit, maar de hedendaagse cinematografische stijl doet daar enigszins afbreuk aan. Het beeld is haarscherp en nogal veilig van kleur, waardoor de film een eigen sfeer ontbeert. Bij vlagen doet Spinoza dan ook denken aan de video's die je aantreft in kindvriendelijke musea. Ook daar overheerst het gevoel dat je naar een lowbudgetreconstructie zit te kijken, in plaats van een kijkje in het verleden te krijgen.
Ondanks het feit dat de gelauwerde Rudolf van den Berg aan het roer stond, blijkt Spinoza nergens zo fris of vernieuwend als de ideeën van de denker die centraal staat. Het hak-op-de-takscript en de niet-overtuigende hoofdrol maken van Spinoza een ondermaats historisch drama dat eerder op de zenuwen werkt dan inspireert.