'Fatherland': aangrijpend portret van Thomas en Erika Mann en hun gehavende vaderland (2026)
Vader en dochter keren terug naar een naoorlogs Duitsland dat net als hun familie uiteenvalt en niet meer als thuis voelt.
Regie: Pawel Pawlikowski | Scenario: Pawel Pawlikowski en Henk Handloegten | Cast: Sandra Hüller (Erika Mann), Hanns Zischler (Thomas Mann), August Diehl (Klaus Mann), Devid Striesow (Johannes Becher), Anna Madeley (Betty Knox), e.a. | Speelduur: 82 minuten | Jaar: 2026
Thomas Mann is een van de grootste Duitse schrijvers uit de geschiedenis. Met werken als De Toverberg en Buddenbrooks drukte de schrijver niet alleen een stempel op de literatuur, maar ook op de Duitse cultuur en samenleving. Maar wat blijft er van die reputatie over wanneer Mann vanwege de nazi's Duitsland ontvlucht? Is hij een landverrader of nog steeds een Duitse held? Is er nog wel plek voor de familie Mann in het nieuwe Duitsland?
Fatherland bekijkt die vragen door de ogen van Erika Mann, Thomas' dochter en assistente. In de film keert ze samen met haar vader voor het eerst na de Tweede Wereldoorlog terug naar het verdeelde Duitsland. In het Amerikaans georiënteerde Frankfurt neemt Thomas een Goetheprijs in ontvangst, waarna hij doorreist naar het door de Sovjets gecontroleerde Weimar voor een vergelijkbare onderscheiding. Aan het begin van de Koude Oorlog zorgt die controversiële keuze voor veel opschudding.
Wanneer Klaus Mann, de geliefde broer van Erika, tijdens de reis komt te overlijden na een overdosis slaappillen, dompelt haar dat in rouw. Met het verlies van haar steun en toeverlaat valt een belangrijk deel van Erika's bestaan en identiteit weg. Het thuis dat ze kende voordat ze naar de Verenigde Staten vertrok, bestaat niet meer.
Fatherland gaat over twee relaties die door verlies veranderen: die van Erika met haar vader en met haar vaderland. De zwart-witte cinematografie ligt als een rouwband om de film. Alsof de as en het roet van het verwoeste Duitsland permanent op de lens zijn neergedaald. Ook de kamers en zalen waar Erika en Thomas belanden hebben iets bedompts en donkers.
Buiten oogt de wereld minstens zo leeg en vlak. Door het ontbreken van kleur en warmte vloeien mensen visueel in elkaar over en lijkt de omgeving bijna platgeslagen. Pawlikowski lijkt te willen afrekenen met iedere rooskleurige en nostalgische terugblik. Voelbaar is hoe de verwoesting van Duitsland niet alleen het land tekent, maar ook de levens van de Manns ontwricht.
Daartegenover toont de film ook hoe gretig Duitsland de oorlog achter zich wil laten. Tijdens een feestelijk diner ter ere van Mann lijken de verschrikkingen van het nazibewind ver weg. Mensen feesten alsof hun land niet in puin ligt. Tijdens deze gelegenheid komt Erika haar ex-man Gustaf Gründgens tegen, die onder het nazi-bewind een gerenommeerd acteur is geworden. Ze walgt van hem en geeft hem een klap in zijn gezicht als hij zijn keuzes goedpraat.
Het is een zeldzame uitbarsting in Sandra Hüllers prachtig beheerste vertolking van deze complexe vrouw. Verdriet, woede en afkeer trekken als golven over haar gezicht, zelfs wanneer Erika deze overweldigende emoties weer lijkt te willen inslikken. Hüller balanceert die terughoudendheid knap met enkele grotere erupties.
Door Erika's ogen krijgt Fatherland een subtiele maar scherpe politieke lading: we zien hoe de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie ieder hun eigen nieuwe Duitsland proberen vorm te geven. Beide willen Thomas Mann inlijven als boegbeeld van hun nieuwe nationale verhaal. Erika beziet het met afkeer en steeds dieper verdriet. Hoe kan iedereen zo snel verder terwijl het fascistische verleden nog overal aanwezig is? Wordt alles in een la gestopt om er niet meer naar te hoeven kijken?
Duidelijke antwoorden blijven uit, en daarin schuilt een van de kwaliteiten van de film: hij kauwt niet alles uit. Erika laat zich niet volledig doorgronden en ook de grote Thomas Mann blijft op zekere afstand. Dat maakt de film niet oppervlakkig, maar laat de emotionele ontlading juist extra hard binnenkomen. Fatherland verbeeldt het verlies en het gelijktijdige verlangen naar een thuis met zo'n scherpte dat de film nog dagen als een splinter in je hart blijft steken.
Thomas Mann is een van de grootste Duitse schrijvers uit de geschiedenis. Met werken als De Toverberg en Buddenbrooks drukte de schrijver niet alleen een stempel op de literatuur, maar ook op de Duitse cultuur en samenleving. Maar wat blijft er van die reputatie over wanneer Mann vanwege de nazi's Duitsland ontvlucht? Is hij een landverrader of nog steeds een Duitse held? Is er nog wel plek voor de familie Mann in het nieuwe Duitsland?
Fatherland bekijkt die vragen door de ogen van Erika Mann, Thomas' dochter en assistente. In de film keert ze samen met haar vader voor het eerst na de Tweede Wereldoorlog terug naar het verdeelde Duitsland. In het Amerikaans georiënteerde Frankfurt neemt Thomas een Goetheprijs in ontvangst, waarna hij doorreist naar het door de Sovjets gecontroleerde Weimar voor een vergelijkbare onderscheiding. Aan het begin van de Koude Oorlog zorgt die controversiële keuze voor veel opschudding.
Wanneer Klaus Mann, de geliefde broer van Erika, tijdens de reis komt te overlijden na een overdosis slaappillen, dompelt haar dat in rouw. Met het verlies van haar steun en toeverlaat valt een belangrijk deel van Erika's bestaan en identiteit weg. Het thuis dat ze kende voordat ze naar de Verenigde Staten vertrok, bestaat niet meer.
Fatherland gaat over twee relaties die door verlies veranderen: die van Erika met haar vader en met haar vaderland. De zwart-witte cinematografie ligt als een rouwband om de film. Alsof de as en het roet van het verwoeste Duitsland permanent op de lens zijn neergedaald. Ook de kamers en zalen waar Erika en Thomas belanden hebben iets bedompts en donkers.
Buiten oogt de wereld minstens zo leeg en vlak. Door het ontbreken van kleur en warmte vloeien mensen visueel in elkaar over en lijkt de omgeving bijna platgeslagen. Pawlikowski lijkt te willen afrekenen met iedere rooskleurige en nostalgische terugblik. Voelbaar is hoe de verwoesting van Duitsland niet alleen het land tekent, maar ook de levens van de Manns ontwricht.
Daartegenover toont de film ook hoe gretig Duitsland de oorlog achter zich wil laten. Tijdens een feestelijk diner ter ere van Mann lijken de verschrikkingen van het nazibewind ver weg. Mensen feesten alsof hun land niet in puin ligt. Tijdens deze gelegenheid komt Erika haar ex-man Gustaf Gründgens tegen, die onder het nazi-bewind een gerenommeerd acteur is geworden. Ze walgt van hem en geeft hem een klap in zijn gezicht als hij zijn keuzes goedpraat.
Het is een zeldzame uitbarsting in Sandra Hüllers prachtig beheerste vertolking van deze complexe vrouw. Verdriet, woede en afkeer trekken als golven over haar gezicht, zelfs wanneer Erika deze overweldigende emoties weer lijkt te willen inslikken. Hüller balanceert die terughoudendheid knap met enkele grotere erupties.
Door Erika's ogen krijgt Fatherland een subtiele maar scherpe politieke lading: we zien hoe de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie ieder hun eigen nieuwe Duitsland proberen vorm te geven. Beide willen Thomas Mann inlijven als boegbeeld van hun nieuwe nationale verhaal. Erika beziet het met afkeer en steeds dieper verdriet. Hoe kan iedereen zo snel verder terwijl het fascistische verleden nog overal aanwezig is? Wordt alles in een la gestopt om er niet meer naar te hoeven kijken?
Duidelijke antwoorden blijven uit, en daarin schuilt een van de kwaliteiten van de film: hij kauwt niet alles uit. Erika laat zich niet volledig doorgronden en ook de grote Thomas Mann blijft op zekere afstand. Dat maakt de film niet oppervlakkig, maar laat de emotionele ontlading juist extra hard binnenkomen. Fatherland verbeeldt het verlies en het gelijktijdige verlangen naar een thuis met zo'n scherpte dat de film nog dagen als een splinter in je hart blijft steken.