in Recensies
Update:
De nieuwe documentaire van politiek-regisseur Raoul Peck vertelt het verhaal achter de totstandkoming van George Orwells laatste roman '1984', het dystopische en profetische meesterwerk dat de Britse schrijver in 1949 voltooide. Via brieven en dagboekfragmenten reconstrueert Orwell: 2+2=5 de politieke ontgoocheling die leidde tot Orwells grimmige toekomstvisie van Oceanië, een totalitaire technocratie waarin burgers leven onder het alziende oog van Big Brother. In die grijze en eenzame samenleving beginnen de rebellerende protagonisten Winston en Julia een geheime affaire om aan de verstikking te ontsnappen, tot ze worden gepakt.
Orwell: 2+2=5 opent met prachtige beelden van Jura, het afgelegen Schotse eiland waar Orwell zich in zijn nadagen terugtrekt om te schrijven. Eerst woont hij er met zijn vrouw, hun geadopteerde zoon en een varken dat steeds de keuken binnenloopt. Na het overlijden van zijn echtgenote blijft hij achter met zijn zoon, terwijl zijn gezondheid hard achteruit holt door tuberculose. In de schaduw van zijn naderende dood, omringd door ontelbare muggen, verwerkt Orwell de wrede realiteit van de oorlogen die hij meemaakte tot literatuur.
Zijn veelbewogen leven ontvouwt zich aan de hand van archieffoto's en dagboekfragmenten, voorgelezen door de prettige stem van Damian Lewis. Dankzij zijn vertelling zink je diep weg in Orwells bespiegelingen over opgroeien in de lagere middenklasse, Brits kolonialisme en brute onderdrukking in Birma waaraan hij als overheidsfunctionaris zelf bijdroeg. Later sloot hij zich aan bij de Spaanse Burgeroorlog, gedreven door het ideaal van de revolutie. Hoewel hij zichzelf ooit typeerde als Britse snob, groeit zijn politieke bewustzijn en begint hij het kenmerkende taalgebruik van het totalitarisme te onderzoeken en deconstrueren.
Raoul Peck weeft drie verhaallijnen door elkaar. De eerste is Orwells veelbewogen leven: zijn politieke bewustwording, zijn verslechterende gezondheid, en het moeizame schrijfproces. De tweede is de onheilspellende wereld van '1984' zelf: de totalitaire samenleving waar Big Brother iedereen in de gaten houdt, reizen verboden is, geschiedvervalsing aan de orde van de dag en liefde verdacht. Alles wat niet direct in dienst staat van het regime en een mensenleven de moeite waard maakt, is ten strengste verboden. Zelfs de taal Newspeak, een uitgehold Engels, beperkt het zelfstandig denken.
De derde lijn plaatst Orwells waarschuwingen naast de ontwikkelingen van nu. Peck stapelt vele voorbeelden van propaganda, persoonsverheerlijking, vrijheidsinperking en machtsmisbruik op elkaar. Aan dispoten, dictators en corrupte regimes geen gebrek in deze documentaire, waardoor de parallellen vanzelf zichtbaar worden. De samenleving beweegt zich steeds meer richting Orwells 'toekomstloze toekomst'.
Beide verfilmingen van 1984 worden naast elkaar gelegd, maar ook dystopische klassiekers zoals Fahrenheit 451 en Minority Report komen voorbij. Daarnaast verschijnen hedendaagse machtswellustelingen, zoals Trump, Poetin en Netanyahu, die net als de leiders van Oceanië ("War is Peace") grif slogans inzetten die het tegenovergestelde betekenen van wat ze suggereren. Hedendaagse voorbeelden liggen griezelig dichtbij het Newspeak: "Israël staat voor vrede" (tijdens de genocide in Gaza), "speciale militaire operatie" (de invasie in Oekraïne) en "illegalen" (vluchtelingen).
1984 voelt akelig herkenbaar, als bewijs van Orwells opvallend scherpe vooruitziende blik. Onder Trumps tirannie verschuift Amerika van democratie naar technocratie; de lijst met verboden boeken is inmiddels duizelingwekkend lang. De despoot blijft zijn eigen herschrijvingen van gebeurtenissen naar buiten spuwen, gesteund door aanhangers die hem blind volgen - zelfs wanneer de feiten onmiskenbaar het tegendeel aantonen. Ze buigen mee met de versie van de werkelijkheid die hem het beste uitkomt.
Het systematisch zaaien van verwarring, met de afbrokkeling van de waarheid tot gevolg, wordt verder aangewakkerd door sponsoren met eigen belangen. Talkshows vullen zich met voorgeschreven teksten die niets meer te maken hebben met kritische journalistiek.
Wanneer de techmiljardairs ten tonele verschijnen, wordt het pas echt verontrustend. Meta huurt een factcheckorganisatie in met banden met 'white supremacists'. Zuckerberg reageert tijdens een hoorzitting stomverbaasd, alsof hij de basisprincipes van de democratie is vergeten. Elon Musk brengt ondertussen de Hiltergroet. Zoals journalist en Nobelprijswinnaar Maria Ressa betoogt, leidt dit in combinatie met "the enshittification" van het internet én een toezichtkapitalisme dat dankzij de digitalisering een enorme vlucht neemt, tot een surveillancemaatschappij: een wereld waarin burgers nauwelijks nog waarde hechten aan hun privacy en autonomie.
Wie deze drukke en rijk gevulde documentaire ziet, ontkomt niet aan de indruk dat we in volle vaart afstevenen op een technocratie die alles ontdoet van zijn betekenis. Een wereld zonder ruimte voor kunst, cultuur, literatuur of een taal die nog tot onafhankelijk denken uitnodigt.
Orwell: 2+2=5 vertelt het fascinerende verhaal van een schrijver die machtsdynamieken op een dieper niveau doorzag en ons met zijn laatste roman wilde waarschuwen. Het is een persoonlijk portret van een visionair die grotendeels alleen stond, maar zijn leven wijdde aan het ontmaskeren en analyseren van totalitaire structuren en hun doorlopende manipulatie van de werkelijkheid. Tegelijkertijd toont de documentaire ons een verontrustend heden, waarin de wereld van 1984 allang niet meer zo fictief oogt en we ons op een gevaarlijk hellend vlak bevinden.
