Het is alweer tien jaar geleden dat Eddy Terstall zijn laatste speelfilm afleverde. De filmmaker uit Amsterdam-Noord maakte furore met geslaagde komedies en maatschappelijk geëngageerde projecten zoals Rent a Friend en publiekslieveling Simon. Stilzitten deed hij sindsdien allerminst: Terstall schreef columns voor De Telegraaf en werkte aan verschillende filmscenario's. Aan ambitie ontbreekt het hem in elk geval niet.
Land van Johan, Terstalls dertiende lange regieproject, is in meerdere opzichten ambitieus en gewaagd. Het scenario is gebaseerd op een roman van de mysterieuze Limburgse auteur Onno G. de Becker, wiens vermeende bestseller uit 1998 tot voor kort nergens verkrijgbaar was. Het boek verschijnt rond de release van Terstalls verfilming, wat de speculatie voedt dat Terstall zelf de auteur zou zijn. Intussen heeft de regisseur aangekondigd dat Land van Johan bedoeld is als het eerste deel van een vierluik.
Of dat plan werkelijkheid wordt, valt in de moeizame Nederlandse filmwereld nog te bezien. Het verhaal volgt drie jonge mannen, afkomstig uit Limburg, de Veluwe en Marokko, en beslaat de periode van 1966 tot 1980. Het zijn de jaren van flower power, de komst van gastarbeiders en de gloriejaren van Johan Cruijff. Niet voor niets opent en sluit deze verfilming met twee van Cruijffs onnavolgbare uitspraken.
"Er moet eerst iets gebeuren voor er iets gebeurt". Met die gedachte in het achterhoofd laat zich verklaren waarom dit eerste deel vooral aanvoelt als een kabbelende opeenstapeling van levensfeiten. Studenten Onno en Gijs worden in het onrustige Mokum van 1969 huisgenoten en vrienden. De Dolle Mina's vechten voor hun rechten, de hippiebeweging floreert en Cruijffs Ajax domineert het voetbal.
Tussen de twee vrienden en de vrijgevochten Sonja ontstaat een troebele driehoeksrelatie. Deze jongedame weet precies wat ze wil en eigent zich beide mannen al snel toe. De heren hebben moeite haar grilligheid bij te benen. In het Marokkaanse Rifgebergte duizenden kilometers verderop probeert Abdelkarim een beter leven op te bouwen voor zichzelf en zijn geliefde. Zijn reis voert hem uiteindelijk naar onze hoofdstad.
Naarmate de personages de gekkigheden van het studentenleven achter zich laten, raken hun levenspaden steeds duidelijker omlijnd. Onno blijkt niet in de wieg gelegd voor een kantoorbaan en richt zich op het regisseren van activistische toneelstukken. Maar ook bij hem sluipt de burgerlijkheid langzaam binnen, zodra Sonja haar definitieve keuze maakt en de fonduepan op tafel verschijnt.
Terstall werkt toe naar de traumatische WK-finales van 1974 en 1978. Voetbal en Johan Cruijff fungeren als metafoor voor het leven en als bindmiddel binnen de samenleving. Dat idee is al vaker en beter gedaan. Voetbal verbroedert zeker, maar in Land van Johan fungeert het vooral als ijkpunt voor de gebeurtenissen in de levens van Onno, Gijs en Sonja, net zoals andere historische gebeurtenissen dat doen.
Plotmatig kent de film weinig uitspattingen of emotionele pieken. Het uitstekende spel van de hoofdrolspelers kan niet verhullen dat Terstall een vlakke en zwalkende film heeft afgeleverd. De filmmaker noemt Heimat en La Meglio Gioventù als inspiratiebronnen, maar nergens bereikt dit openingsdeel de epische kracht of urgentie van die moderne klassiekers.
Deze comeback, als we daarvan mogen spreken, voelt vooral als een voorzichtige opmaat naar meer noodzakelijke diepgang. Dat voordeel van de twijfel heeft Terstall zeker verdiend, maar dan zal het tweede deel wel aanzienlijk meer van het scherm moeten spatten.
